تا چند سال پیش، داروی کاهش وزن بیشتر به قرص‌هایی مثل اورلیستات محدود بود که اثر متوسطی داشتند. امروز آمپول‌های هفتگی مثل تیرزپاتید (اسپارتینا و…) و سماگلوتاید (اوزمپیک، سماکتو و…) کاهش وزنی ۱۵ تا ۲۰ درصدی ایجاد می‌کنند و نسل تازه‌ای از قرص‌های روزانهٔ هم‌خانواده هم در دنیا تأیید شده است. در این مقاله همهٔ داروهای اصلی کاهش وزن را، از قرص تا آمپول، با هم مقایسه می‌کنیم: اثر واقعی هر کدام در مطالعه‌ها، عوارض و هشدارها، وضعیت دسترسی در ایران و اینکه انتخاب قرص یا تزریق به چه چیزهایی بستگی دارد.
مهم: همهٔ داروهای این مقاله (جز اورلیستات ۶۰ میلی‌گرمی در بعضی کشورها) نسخه‌ای‌اند. دارو برای افرادی است که BMI ۳۰ یا بیشتر، یا ۲۷ یا بیشتر همراه با یک بیماری مرتبط با وزن دارند (NIDDK)، و همیشه همراه رژیم غذایی و فعالیت بدنی. برای محاسبهٔ BMI و برنامهٔ کامل، مشاورهٔ مدیریت وزن را انجام دهید.
نگاه کلی: قرص‌ها و آمپول‌ها در یک جدول
| دارو | شکل و دفعات | کاهش وزن در مطالعهٔ اصلی* | وضعیت در ایران |
|---|---|---|---|
| تیرزپاتید (مانجارو/زپ‌باند، اسپارتینا و…) | آمپول، هفته‌ای یک بار | حدود ۲۰٫۹٪ با ۱۵ میلی‌گرم در ۷۲ هفته | چند برند ایرانی عرضه می‌شود |
| سماگلوتاید تزریقی (ویگووی/اوزمپیک، سماکتو و…) | آمپول، هفته‌ای یک بار | ۱۴٫۹٪ با ۲٫۴ میلی‌گرم در ۶۸ هفته | چند برند؛ قلم‌ها حداکثر ۲ میلی‌گرم |
| لیراگلوتاید ۳ میلی‌گرم (ساکسندا) | آمپول، هر روز | ۸٪ (دارونما ۲٫۶٪) در ۵۶ هفته | در فهرست فرآورده‌ها با وضعیت «به‌زودی» |
| قرص سماگلوتاید ۲۵ میلی‌گرم (ویگووی خوراکی) | قرص، هر روز ناشتا | ۱۳٫۶٪ (دارونما ۲٫۴٪) در ۶۴ هفته | در فهرست فرآورده‌های ایران دیده نشد |
| اورفورگلیپرون (فاندایو) | قرص، هر روز، بدون محدودیت غذا | حدود ۱۱ تا ۱۲٪ در ۷۲ هفته | در فهرست فرآورده‌های ایران دیده نشد |
| فنترمین + توپیرامات (کیوسیمیا) | قرص، هر روز | حدود ۸٫۵٪ بیشتر از دارونما | فرآوردهٔ ترکیبی ثبت نشده است |
| نالترکسون + بوپروپیون (کنتراو) | قرص، دو بار در روز | حدود ۳٪ بیشتر از دارونما | فرآوردهٔ ترکیبی ثبت نشده است |
| اورلیستات (زنیکال و برندهای ایرانی) | کپسول، همراه هر وعدهٔ چرب (تا ۳ بار در روز) | اثر متوسط؛ کمترین اثر در این گروه | بیش از ۴۰ فرآوردهٔ ایرانی ۶۰ و ۱۲۰ میلی‌گرمی |
* عددها از مطالعه‌های مختلف با جمعیت و طول متفاوت‌اند و فقط برای درک کلی‌اند. ردیف‌های «بیشتر از دارونما» از متاآنالیز راهنمای انجمن گوارش آمریکا (AGA، ۲۰۲۲) نقل شده‌اند. منابع هر عدد در متن آمده است. وضعیت ایران بر اساس فهرست فرآورده‌ها در دارویاب در آبان ۱۴۰۵ است.
آمپول‌ها: داروهای تزریقی
تیرزپاتید و سماگلوتاید (تزریق هفتگی)
این دو گروه در مطالعه‌ها کاهش وزن زیادی نشان داده‌اند. تیرزپاتید در مطالعهٔ SURMOUNT-1 به‌طور میانگین حدود ۲۱٪ و سماگلوتاید ۲٫۴ میلی‌گرم در STEP 1 حدود ۱۵٪ وزن را کم کرد. در مطالعهٔ مستقیم SURMOUNT-5 هم تیرزپاتید ۲۰٫۲٪ و سماگلوتاید ۱۳٫۷٪ کاهش وزن ایجاد کرد (کالج قلب آمریکا). سماگلوتاید در عوض شواهد قوی‌تری برای کاهش حوادث قلبی دارد. مقایسهٔ کامل برندها، دوزها و تجربهٔ مصرف‌کنندگان را در مقاله‌های جداگانه آورده‌ایم:
لیراگلوتاید ۳ میلی‌گرم (ساکسندا؛ تزریق روزانه)
لیراگلوتاید نسل قبلی همین خانواده است و باید هر روز تزریق شود. دوز از ۰٫۶ میلی‌گرم شروع می‌شود و هر هفته بالا می‌رود تا به ۳ میلی‌گرم برسد. در مطالعهٔ اصلی SCALE، کاهش وزن پس از ۵۶ هفته ۸٪ بود، در برابر ۲٫۶٪ با دارونما (گزارش نتایج SCALE). اگر پس از چند ماه مصرف با دوز کامل، کاهش وزن معنی‌داری (حدود ۴ تا ۵٪) نداشته باشید، ادامهٔ آن معمولاً توصیه نمی‌شود. عوارض و منع مصرف آن مشابه سماگلوتاید است. در فهرست فرآورده‌ها، ساکسندا و ویکتوزا (وارداتی) و برندهای ایرانی ویکیتاید، ملیتاید، ماسیزا و لنلیرا ثبت شده‌اند، ولی همه با وضعیت «به‌زودی» (دارویاب). ویکتوزا و بیشتر برندهای ایرانی برای دیابت‌اند و دوز ۳ میلی‌گرمی ساکسندا برای کاهش وزن است.
قرص‌های جدید هم‌خانوادهٔ آمپول‌ها
قرص سماگلوتاید ۲۵ میلی‌گرم (ویگووی خوراکی)
سازمان غذا و داروی آمریکا در دسامبر ۲۰۲۵ نخستین قرص روزانهٔ این خانواده را برای کاهش وزن تأیید کرد. در مطالعهٔ OASIS 4، کاهش وزن پس از ۶۴ هفته ۱۳٫۶٪ بود، در برابر ۲٫۴٪ با دارونما، و از هر سه نفر یک نفر دست‌کم ۲۰٪ وزنش را از دست داد (گزارش تأیید FDA). نکتهٔ مهم مصرف: مثل قرص دیابتی رایبلسوس، صبح ناشتا با حداکثر نصف لیوان آب خورده می‌شود و تا ۳۰ دقیقه بعد نباید چیزی خورد یا نوشید؛ وگرنه جذب نمی‌شود.
اورفورگلیپرون (فاندایو)
قرص روزانهٔ شرکت الی لیلی که در فروردین ۱۴۰۵ (آوریل ۲۰۲۶) در آمریکا تأیید شد. برخلاف قرص سماگلوتاید، محدودیت غذا و آب ندارد و هر ساعتی از روز خورده می‌شود. در مطالعهٔ ATTAIN-1، کاهش وزن پس از ۷۲ هفته حدود ۱۱ تا ۱۲٪ بود (Healio)؛ یعنی کمتر از آمپول‌های هفتگی ولی بسیار بیشتر از قرص‌های قدیمی.
هیچ‌کدام از این دو قرص در فهرست فرآورده‌های ایران دیده نشد. محصولی که با این نام‌ها در فضای مجازی فروخته شود، از مسیر رسمی وارد نشده است.
قرص‌های قدیمی‌تر کاهش وزن
اورلیستات
اورلیستات برخلاف بقیهٔ داروها روی اشتها اثری ندارد. آنزیم هضم چربی را در روده مهار می‌کند تا حدود ۳۰٪ چربی غذا جذب نشود و دفع شود. در ایران بیش از ۴۰ فرآوردهٔ ۶۰ و ۱۲۰ میلی‌گرمی از حدود ۳۰ شرکت دارد؛ از جمله زنوور (اکتوورکو)، فت‌استاپ (اکسیر)، زنیستات (کیمیدارو)، اسلیمبکس (بهستان)، لیپونیل (تهران نیل) و نمونه‌های ژنریک فارابی، ویستا، حکیم و تهران شیمی (دارویاب).
- روش مصرف: یک کپسول با هر وعدهٔ اصلی که چربی دارد، قبل از غذا، همراه آن یا تا یک ساعت بعد. اگر وعده‌ای را نخوردید یا غذا چربی نداشت، کپسول را نخورید (NHS).
- عوارض شایع: مدفوع چرب و روغنی، دفع فوری یا مکرر، گاز همراه لکهٔ روغنی، دل‌درد و اسهال. با رژیم کم‌چرب این عوارض خیلی کمتر می‌شوند.
- ویتامین‌ها: جذب ویتامین‌های محلول در چربی (A، D، E و K) کم می‌شود؛ پزشک یا داروساز ممکن است مولتی‌ویتامین با فاصله از دوزهای اورلیستات توصیه کند.
- تداخل‌ها: اگر اسهال شدید یا بیش از ۲۴ ساعت داشتید، قرص پیشگیری از بارداری ممکن است اثر نکند؛ روش مانعی هم اضافه کنید. با وارفارین، لووتیروکسین، آمیودارون، داروهای HIV و بعضی داروهای اعصاب هم تداخل دارد (NHS).
- چه کسانی نه: سوءجذب مزمن، کلستاز (اختلال جریان صفرا)، بیماری مزمن کلیه، بارداری و شیردهی.
- اثر واقعی: اثر متوسطی دارد. انجمن گوارش آمریکا به دلیل فایدهٔ محدود و قطع زیاد درمان به خاطر عوارض، مصرف آن را در اولویت قرار نمی‌دهد (راهنمای AGA). اگر پس از ۳ ماه دست‌کم ۵٪ وزنتان کم نشده، ادامهٔ آن توصیه نمی‌شود (NHS).
فنترمین + توپیرامات و نالترکسون + بوپروپیون
این دو قرص ترکیبی در آمریکا برای کاهش وزن تأیید شده‌اند. طبق متاآنالیز AGA، فنترمین-توپیرامات حدود ۸٫۵٪ و نالترکسون-بوپروپیون حدود ۳٪ بیشتر از دارونما وزن را کم می‌کنند. هر دو هشدارهای جدی دارند:
- فنترمین-توپیرامات (کیوسیمیا): در بارداری ممنوع است (خطر نقص جنین)؛ قبل از شروع و هر ماه تست بارداری لازم است. اگر پس از ۱۲ هفته کمتر از ۳٪ وزن کم شده باشد، دوز بالا می‌رود یا دارو قطع می‌شود. قطع دوز بالا باید تدریجی باشد (برچسب رسمی).
- نالترکسون-بوپروپیون (کنتراو): هشدار جعبه‌ای دربارهٔ افکار خودکشی دارد، ممکن است فشار و ضربان قلب را بالا ببرد و با داروهای مخدر (اپیوئیدها) نباید مصرف شود. اگر پس از ۱۲ هفته با دوز کامل کمتر از ۵٪ وزن کم شده باشد، قطع می‌شود (برچسب رسمی).
فرآوردهٔ ترکیبی هیچ‌کدام در ایران ثبت نشده است. اجزای جداگانهٔ آن‌ها برای بیماری‌های دیگر (صرع، اعتیاد، افسردگی) وجود دارد، ولی ترکیب کردن خودسرانهٔ آن‌ها برای کاهش وزن خطرناک است و فقط متخصص می‌تواند دربارهٔ آن تصمیم بگیرد.
فنترمین به‌تنهایی
فنترمین یک داروی محرک کاهندهٔ اشتهاست که فقط برای دورهٔ کوتاه (معمولاً حداکثر چند هفته) تجویز می‌شود. می‌تواند فشار خون و ضربان قلب را بالا ببرد، بی‌خوابی و اضطراب ایجاد کند و برای بیماران قلبی، دارای فشار خون کنترل‌نشده یا پرکاری تیروئید مناسب نیست (دارویاب). این دارو را فقط با نسخه و زیر نظر پزشک مصرف کنید.
قرص یا آمپول؟ مقایسهٔ جامع
| معیار | آمپول‌های هفتگی (تیرزپاتید، سماگلوتاید) | قرص‌های جدید (سماگلوتاید خوراکی، اورفورگلیپرون) | قرص‌های قدیمی (اورلیستات و…) |
|---|---|---|---|
| اثر بر وزن | بیشترین (حدود ۱۵ تا ۲۱٪) | زیاد (حدود ۱۱ تا ۱۴٪) | کم تا متوسط |
| دفعات مصرف | هفته‌ای یک بار | هر روز | هر روز، اغلب چند بار |
| سوزن | دارد (سوزن ریز یا اتواینجکتور) | ندارد | ندارد |
| شرایط مصرف | ساعت و غذا مهم نیست | سماگلوتاید: ناشتا با کمی آب؛ اورفورگلیپرون: بدون محدودیت | اورلیستات: همراه وعدهٔ چرب |
| نگهداری | یخچال، زنجیرهٔ سرما | دمای اتاق | دمای اتاق |
| عوارض شایع | تهوع، اسهال، یبوست (بیشتر در شروع) | مشابه آمپول‌ها | اورلیستات: مدفوع چرب و دفع فوری |
| شواهد قلبی | برای سماگلوتاید قوی (SELECT) | سماگلوتاید خوراکی برای کاهش حوادث قلبی هم تأیید شده | ندارد |
| دسترسی در ایران | چند برند داخلی | ثبت نشده | فراوان |
جمع‌بندی: اگر هدف کاهش وزن قابل‌توجه است و منعی ندارید، آمپول‌های هفتگی مؤثرترین گزینه‌ها هستند و در ایران هم در دسترس‌اند. قرص‌های جدید برای کسانی مناسب‌اند که نمی‌توانند یا نمی‌خواهند تزریق کنند، ولی هنوز به‌طور رسمی در ایران نیستند. اورلیستات ارزان و در دسترس است، ولی اثرش محدود است و برای افرادی مناسب‌تر است که اضافه‌وزن کمتری دارند یا نمی‌توانند داروهای دیگر را مصرف کنند. در همهٔ حالت‌ها، با قطع دارو بخش زیادی از وزن برمی‌گردد؛ پس برنامهٔ تغذیه و فعالیت بخش جدانشدنی درمان است.
مصرف‌کنندگان چه گزارش کرده‌اند؟
- اورلیستات: شایع‌ترین شکایت، مدفوع چرب و دفع فوری بعد از غذاهای پرچرب است که دلیل اصلی قطع درمان در بسیاری از افراد است؛ کسانی که رژیم کم‌چرب را رعایت می‌کنند عوارض کمتری گزارش می‌کنند (NHS، AGA).
- آمپول‌های هفتگی: کاهش واضح اشتها و رضایت از کاهش وزن، همراه با تهوع و عوارض گوارشی بعد از افزایش دوز و نگرانی از هزینه و نمونه‌های تقلبی. جزئیات را در مقاله‌های تیرزپاتید و سماگلوتاید آورده‌ایم.
- قرص‌های جدید: چون در ایران عرضهٔ رسمی ندارند، تجربهٔ قابل‌اتکایی از مصرف‌کنندگان ایرانی پیدا نکردیم.
چه چیزهایی را نخرید؟
- قرص‌ها و چای‌های «گیاهی» یا «چینی» لاغری: سازمان غذا و داروی آمریکا بارها در این محصولات داروهای پنهان و خطرناکی مثل سیبوترامین (که به دلیل خطر قلبی از بازار جمع شده) پیدا کرده است (FDA).
- داروهای ادرارآور، ملین‌ها و هورمون تیروئید برای لاغری: وزن آب را کم می‌کنند نه چربی، و می‌توانند اختلال املاح، آسیب کلیه و مشکلات قلبی ایجاد کنند.
- آمپول‌های لاغری از صفحه‌های مجازی: ممکن است جعلی باشند یا زنجیرهٔ سرما در آن‌ها رعایت نشده باشد. فقط از داروخانه بخرید و کد اصالت را در سامانهٔ تی‌تک بررسی کنید.
توصیه‌های داروساز دراگ‌کده
- اول ارزیابی پزشک: BMI، بیماری‌های همراه، داروهای فعلی و هدف شما تعیین می‌کند دارو لازم است یا نه و کدام مناسب است.
- اگر از سوزن نمی‌ترسید و منعی ندارید، آمپول‌های هفتگی بیشترین اثر را دارند؛ برای انتخاب برند، مقاله‌های تیرزپاتید و سماگلوتاید و مشاورهٔ مصرف اسپارتینا را ببینید.
- اگر اورلیستات مصرف می‌کنید، رژیم کم‌چرب را جدی بگیرید و اگر پس از ۳ ماه دست‌کم ۵٪ وزن کم نکردید، با پزشک دربارهٔ گزینهٔ دیگر صحبت کنید.
- دو داروی کاهش وزن را خودسرانه با هم مصرف نکنید.
- دارو بخشی از درمان است: پروتئین کافی، ورزش قدرتی و خواب منظم نتیجه را ماندگار می‌کند. از کالری‌شمار کمک بگیرید.
مطالعهٔ بیشتر: مقایسهٔ برندهای لیراگلوتاید · مقایسهٔ برندهای تیرزپاتید · مقایسهٔ برندهای سماگلوتاید
پرسش‌های رایج
مؤثرترین داروی کاهش وزن کدام است؟
در مطالعه‌ها، آمپول‌های هفتگی تیرزپاتید (حدود ۲۱٪) و سماگلوتاید (حدود ۱۵٪) بیشترین کاهش وزن را ایجاد کرده‌اند. انتخاب نهایی با پزشک و بر اساس بیماری‌ها و شرایط شماست.
قرص لاغری به اندازهٔ آمپول اثر دارد؟
قرص‌های جدید هم‌خانواده (سماگلوتاید خوراکی ۲۵ میلی‌گرم و اورفورگلیپرون) حدود ۱۱ تا ۱۴٪ اثر دارند که کمتر از آمپول‌های هفتگی است؛ قرص‌های قدیمی مثل اورلیستات اثر بسیار کمتری دارند.
قرص سماگلوتاید یا اورفورگلیپرون در ایران هست؟
در فهرست فرآورده‌های ایران (آبان ۱۴۰۵) دیده نشدند. محصولی که با این نام‌ها در فضای مجازی فروخته شود، از مسیر رسمی وارد نشده است.
اورلیستات را چطور مصرف کنیم؟
یک کپسول با هر وعدهٔ اصلی چرب، قبل از غذا، همراه آن یا تا یک ساعت بعد؛ اگر وعده‌ای حذف شد یا چربی نداشت، کپسول را نخورید. رژیم کم‌چرب عوارض را کم می‌کند.
لیراگلوتاید با سماگلوتاید چه فرقی دارد؟
هر دو از یک خانواده‌اند؛ لیراگلوتاید هر روز تزریق می‌شود و در مطالعهٔ SCALE حدود ۸٪ اثر داشت، ولی سماگلوتاید هفته‌ای یک بار تزریق می‌شود و اثر بیشتری دارد.
منابع
- Prescription Medications to Treat Overweight & Obesity — NIDDK
- New AGA guidelines recommend use of antiobesity medications — Patient Care (AGA 2022 guideline)
- FDA approves oral Wegovy pill for weight loss — Epocrates
- FDA approves orforglipron, an oral GLP-1 for adults with obesity — Healio
- Liraglutide 3 mg (SCALE) phase 3a results — Drug Discovery News
- SURMOUNT-5: Tirzepatide vs Semaglutide — American College of Cardiology
- Orlistat: a medicine to treat obesity — NHS
- Qsymia (phentermine and topiramate) prescribing information — U.S. FDA
- Contrave prescribing information — Drugs.com
- Weight loss product notifications (tainted products) — U.S. FDA
- فهرست فرآورده‌های اورلیستات — دارویاب
- فهرست فرآورده‌های لیراگلوتاید — دارویاب
این مطلب جنبهٔ آموزشی دارد و جایگزین معاینه و تجویز پزشک نیست. پیش از مصرف هر دارو یا مکمل، به‌ویژه در بارداری، شیردهی، برای کودکان یا همراه داروهای دیگر، با پزشک یا داروساز مشورت کنید.
مطالب مرتبط
لیراگلوتاید چیست؟ مقایسهٔ ساکسندا، ویکتوزا و برندهای ایرانی (ملیتاید، ماسیزا، ویکیتاید، لنلیرا) و راهنمای مصرف
سماگلوتاید چیست؟ مقایسهٔ اوزمپیک، ویگووی و برندهای ایرانی (سماکتو، سویما، ولوریتا و…) و راهنمای مصرف ایمن
تیرزپاتید چیست؟ مقایسهٔ برندهای ایرانی (اسپارتینا، زیکورپا، تیرزکتو و…) و راهنمای مصرف ایمن
