تیرزپاتید (در بعضی منابع «تیرزپاتاید») دارویی تزریقی و هفتگی است که برای دیابت نوع ۲ و درمان چاقی استفاده می‌شود و در مطالعه‌های بزرگ بالینی، کاهش وزنی نزدیک به جراحی‌های چاقی نشان داده است. امروز در ایران چند برند داخلی از آن عرضه می‌شود؛ از اسپارتینا و زیکورپا تا تیرزکتو و برندهای تازه‌تر. در این مقاله توضیح می‌دهیم تیرزپاتید چطور کار می‌کند، شواهد علمی چه می‌گویند، چه کسانی نباید آن را مصرف کنند، برندهای موجود چه تفاوت‌هایی دارند، مصرف‌کنندگان چه تجربه‌هایی گزارش کرده‌اند و در انتخاب برند به چه نکته‌هایی توجه کنید.
مهم: تیرزپاتید داروی نسخه‌ای است و باید با تجویز و پیگیری پزشک (متخصص غدد، داخلی یا پزشک چاقی) مصرف شود. این مقاله برای آگاهی شماست و جای ویزیت پزشک را نمی‌گیرد.
تیرزپاتید چیست و چطور کار می‌کند؟
تیرزپاتید نخستین دارویی است که هم‌زمان روی دو گیرندهٔ هورمونی روده یعنی GIP و GLP-1 اثر می‌گذارد. نتیجهٔ این اثر دوگانه، ترشح انسولین متناسب با قند خون، کند شدن تخلیهٔ معده و کاهش اشتهاست؛ به همین دلیل هم قند خون پایین می‌آید و هم فرد با غذای کمتری سیر می‌شود.
این ماده را شرکت آمریکایی الی لیلی ساخته است. سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) آن را در سال ۲۰۲۲ با نام مانجارو (Mounjaro) برای دیابت نوع ۲ و سپس با نام زپ‌باند (Zepbound) برای مدیریت وزن تأیید کرد و در دسامبر ۲۰۲۴ زپ‌باند را به‌عنوان نخستین داروی درمان آپنهٔ انسدادی خواب در افراد مبتلا به چاقی تأیید کرد. برندهای ایرانی همگی همین مادهٔ مؤثر را دارند.
شواهد علمی: تیرزپاتید چقدر مؤثر است؟
- مطالعهٔ SURMOUNT-1 (منتشرشده در مجلهٔ پزشکی نیوانگلند، ۲۰۲۲): ۲۵۳۹ بزرگسال دارای چاقی یا اضافه‌وزن همراه با یک بیماری مرتبط، ۷۲ هفته تیرزپاتید یا دارونما گرفتند. میانگین کاهش وزن با دوز ۵ میلی‌گرم حدود ۱۵٪، با ۱۰ میلی‌گرم حدود ۱۹٫۵٪ و با ۱۵ میلی‌گرم حدود ۲۰٫۹٪ وزن بدن بود؛ ۸۵ تا ۹۱٪ شرکت‌کنندگان دست‌کم ۵٪ وزنشان را از دست دادند (خلاصهٔ کالج قلب آمریکا).
- مقایسه با سماگلوتاید (SURMOUNT-5، ۲۰۲۵): در ۷۵۱ بزرگسال مبتلا به چاقی بدون دیابت، کاهش وزن پس از ۷۲ هفته با تیرزپاتید ۲۰٫۲٪ و با سماگلوتاید ۱۳٫۷٪ بود (کالج قلب آمریکا).
- بعد از قطع دارو (SURMOUNT-4): کسانی که پس از ۳۶ هفته مصرف، دارو را قطع کردند تا هفتهٔ ۸۸ حدود ۱۴٪ وزن برگرداندند؛ در حالی که ادامه‌دهندگان ۵٫۵٪ دیگر هم کم کردند (کالج قلب آمریکا). یعنی تیرزپاتید درمان یک‌دوره‌ای «لاغری» نیست و برنامهٔ بلندمدت لازم دارد.
این نتایج از مطالعه‌های انجام‌شده با فرآوردهٔ اصلی (مانجارو و زپ‌باند) به دست آمده است. برای برندهای ایرانی هنوز مقالهٔ داوری‌شدهٔ منتشرشده‌ای پیدا نکردیم؛ سیناژن یک مطالعهٔ پس از عرضهٔ اسپارتینا را در سامانهٔ بین‌المللی ثبت کارآزمایی‌ها ثبت کرده که نتیجهٔ آن هنوز منتشر نشده است. هیچ مطالعهٔ مستقیمی هم برندهای ایرانی را با هم مقایسه نکرده است.
چه کسانی می‌توانند تیرزپاتید مصرف کنند؟
طبق دستورالعمل‌های رسمی، تیرزپاتید برای این افراد تجویز می‌شود:
- بزرگسالان مبتلا به دیابت نوع ۲ برای کنترل قند خون، در کنار رژیم و ورزش.
- بزرگسالان با BMI ۳۰ یا بیشتر، یا BMI ۲۷ یا بیشتر همراه با یک بیماری مرتبط با وزن (مثل فشار خون بالا، چربی خون بالا، دیابت یا آپنهٔ خواب)، برای کاهش وزن و حفظ آن (مؤسسهٔ ملی دیابت و بیماری‌های گوارش و کلیهٔ آمریکا).
اگر BMI خودتان را نمی‌دانید یا می‌خواهید برنامهٔ کامل وزن بگیرید، مشاورهٔ مدیریت وزن دراگ‌کده را انجام دهید.
چه کسانی نباید تیرزپاتید مصرف کنند؟
- کسانی که خودشان یا یکی از بستگان درجه‌یکشان سرطان مدولاری تیروئید (MTC) داشته‌اند، یا به سندروم MEN2 مبتلا هستند. این مهم‌ترین منع مصرف و «هشدار جعبه‌ای» برچسب رسمی دارو است (برچسب رسمی زپ‌باند).
- کسانی که به تیرزپاتید یا اجزای فرآورده حساسیت شدید داشته‌اند.
- سابقهٔ پانکراتیت (التهاب لوزالمعده): دارو در این افراد بررسی نشده و باید با احتیاط کامل و نظر پزشک تصمیم گرفته شود.
- بارداری و شیردهی: مصرف آن توصیه نمی‌شود. سرویس سلامت بریتانیا توصیه می‌کند دست‌کم ۴ هفته قبل از اقدام به بارداری دارو قطع شود (NHS).
روش مصرف و نگهداری
- هفته‌ای یک بار، در یک روز ثابت هفته، زیر پوست شکم، ران یا بازو تزریق می‌شود و محل تزریق باید هر بار عوض شود.
- شروع با ۲٫۵ میلی‌گرم به مدت ۴ هفته است (این دوز برای عادت کردن بدن است، نه کاهش وزن). سپس پزشک هر دست‌کم ۴ هفته دوز را ۲٫۵ میلی‌گرم بالا می‌برد تا به دوز نگهدارنده (۵ تا حداکثر ۱۵ میلی‌گرم) برسد. این برنامه را اطلاعات تجویز اسپارتینا و صفحهٔ تیرزکتو هم با همین ترتیب آورده‌اند.
- اگر دوزی را فراموش کردید: تا ۴ روز بعد هر وقت یادتان آمد تزریق کنید؛ اگر بیش از ۴ روز گذشته، آن دوز را رها کنید و در روز همیشگی ادامه دهید. هرگز دو دوز را با هم تزریق نکنید (NHS).
- ابزار کمکی: با مشاورهٔ مصرف اسپارتینا ببینید دارو برایتان مناسب است یا نه و جای خود را روی برنامهٔ رسمی افزایش دوز (دوز این هفته و زمان مجاز دوز بعدی) پیدا کنید.
- نگهداری: در یخچال (۲ تا ۸ درجه)، دور از نور و بدون یخ زدن. قلمِ یخ‌زده را مصرف نکنید. بعضی سازنده‌ها نگهداری خارج از یخچال تا دمای ۳۰ درجه را برای مدت محدود (مثلاً تا ۲۱ روز برای مانجارو و تیرزکتو) مجاز می‌دانند؛ همیشه بروشور همان برند را ملاک قرار دهید.
عوارض: چه چیزی طبیعی است و چه وقت باید به پزشک مراجعه کرد؟
عوارض شایع بیشتر گوارشی‌اند و معمولاً در شروع درمان یا بعد از هر افزایش دوز بیشترند: تهوع، استفراغ، اسهال یا یبوست، دل‌درد، نفخ، خستگی و قرمزی محل تزریق. خوردن وعده‌های کوچک، آهسته غذا خوردن، کم کردن غذای چرب و نوشیدن آب کافی کمک می‌کند.
فوراً به پزشک یا اورژانس مراجعه کنید اگر (NHS):
- درد شدید و مداوم شکم که گاهی به پشت می‌زند، با یا بدون استفراغ (احتمال پانکراتیت یا سنگ کیسهٔ صفرا).
- ورم گلو یا زبان، کهیر گسترده یا تنفس سخت (واکنش آلرژیک شدید).
- استفراغ یا اسهال شدید که نمی‌گذارد مایعات بمانند (خطر کم‌آبی و آسیب کلیه).
- لرزش، تعریق، گیجی یا تپش قلب، به‌خصوص اگر انسولین یا قرص‌های سولفونیل‌اوره هم مصرف می‌کنید (افت قند خون).
- توده در گردن، گرفتگی صدای ماندگار یا سختی بلع.
دو نکتهٔ کمتر شناخته‌شده: اگر قرص پیشگیری از بارداری مصرف می‌کنید، تا ۴ هفته بعد از شروع و ۴ هفته بعد از هر افزایش دوز، روش پیشگیری مانعی (مثل کاندوم) را هم اضافه کنید. اگر هم قرار است جراحی یا آندوسکوپی با بیهوشی انجام دهید، حتماً مصرف تیرزپاتید را به پزشک بیهوشی بگویید.
برندهای تیرزپاتید در ایران: مقایسهٔ محصولات شرکت‌ها
طبق فهرست فرآورده‌ها در دارویاب و اطلاعات منتشرشده از سوی خود شرکت‌ها، این برندها در بازار ایران معرفی شده‌اند:
| برند | شرکت | شکل تزریق | دوزهای اعلام‌شده (میلی‌گرم) |
|---|---|---|---|
| اسپارتینا (Spartina) | سیناژن | قلم ۴دوزی + سرنگ خودکار تک‌دوز «فیزیوجکت» | ۲٫۵ تا ۱۵ (همهٔ دوزها) |
| زیکورپا (ZCorpa) | داروسازی دکتر عبیدی | اتواینجکتور تک‌دوز + قلم ۴دوزی | ۲٫۵ تا ۱۵ |
| تیرزکتو (Tirzacto) | داروسازی اکتوورکو | قلم تک‌دوز (۴ عدد در جعبه) | ۲٫۵ تا ۱۵ |
| زپلایت (Zeplight) | گلکسی طب | قلم و اتواینجکتور | ۲٫۵ تا ۱۵ |
| زیفورا (Xyphora) | آلاشت فارمد | قلم | ۲٫۵ تا ۱۵ |
| لینگو-وار (Leango-Var) | واریان فارمد | قلم | ۲٫۵ تا ۱۵ |
| لانیسا (Lanissa) | زیست دارو دانش | قلم | ۲٫۵ تا ۱۰ |
| زپدال (Zepdal) | سه دال نانو | قلم | ۲٫۵ تا ۷٫۵ |
| مانجارو / زپ‌باند (اصلی) | الی لیلی (آمریکا) | قلم تک‌دوز یا کوییک‌پن | ۲٫۵ تا ۱۵ |
دوزها و شکل‌های عرضه ممکن است تغییر کند و همهٔ دوزها همیشه در بازار موجود نیستند؛ موجودی روز را از داروساز بپرسید.
اسپارتینا (سیناژن)
اسپارتینا نخستین و شناخته‌شده‌ترین تیرزپاتید ایرانی است که در مراسمی در مجتمع بیمارستانی امام خمینی تهران رونمایی شد (گزارش خبری). طبق سایت رسمی اسپارتینا در دو شکل عرضه می‌شود: قلم چنددوزی که ۴ دوز (۴ هفته) دارد و دوز آن با ۶۰ کلیک تنظیم می‌شود، و فیزیوجکت که سرنگ خودکار یک‌بارمصرف است و جعبهٔ آن ۴ عدد دارد. هر شش دوز ۲٫۵ تا ۱۵ میلی‌گرم را دارد. سایت برند اطلاعات کامل تجویز، راهنمای تزریق و برنامهٔ پشتیبانی بیمار (ارکید لایف) را هم منتشر کرده است.
نقاط قوت: طولانی‌ترین سابقهٔ حضور در بازار ایران و در نتیجه بیشترین تجربهٔ مصرف‌کننده، دو نوع وسیلهٔ تزریق، همهٔ دوزها، و ثبت مطالعه‌های بالینی پس از عرضه (بیماران چاق و دارای اضافه‌وزن و بیماران پیوند کلیه). سایت شرکت سازنده: cinnagen.com.
زیکورپا (داروسازی دکتر عبیدی)
زیکورپا ابتدا به‌صورت اتواینجکتور تک‌دوز با سوزن پنهان عرضه شد که برای افرادی که از سوزن می‌ترسند مناسب است. شهریور ۱۴۰۵ شرکت قلم ۴دوزی را هم اضافه کرد (زومیت). طبق دارویاب، هر دو شکل همهٔ دوزهای ۲٫۵ تا ۱۵ میلی‌گرم را دارند. شرکت می‌گوید چند صد هزار نفر درمان را با این دارو شروع کرده‌اند؛ این ادعای خود شرکت است و آمار مستقلی برای آن پیدا نکردیم. سایت رسمی: abidipharma.com و zcorpa.com (ویدیوی آموزش تزریق با قلم).
تیرزکتو (اکتوورکو)
تیرزکتو در خرداد ۱۴۰۵ به بازار عرضه شد (آتی فارمد). طبق صفحهٔ رسمی محصول، هر جعبه ۴ قلم تک‌دوز دارد، دوزها ۲٫۵ تا ۱۵ میلی‌گرم است و قلم را در صورت نیاز می‌توان تا ۲۱ روز در دمای اتاق (حداکثر ۳۰ درجه) نگه داشت. این ویژگی برای سفر کاربردی است. چون تازه‌تر وارد بازار شده، تجربهٔ عمومی مصرف‌کنندگان آن هنوز کمتر است.
برندهای دیگر: زپلایت، زیفورا، لینگو-وار، لانیسا و زپدال
این برندها در فهرست فرآورده‌های تیرزپاتید ثبت شده‌اند، ولی اطلاعات عمومی، سایت رسمی محصول، تصویر رسمی و تجربهٔ کاربری قابل‌اتکایی دربارهٔ آن‌ها پیدا نکردیم؛ به همین دلیل تصویری از آن‌ها نیاورده‌ایم تا با محصول دیگری اشتباه نشود. یک نکتهٔ عملی مهم: طبق فهرست، زپدال فقط تا ۷٫۵ میلی‌گرم و لانیسا تا ۱۰ میلی‌گرم دوز دارند. اگر پزشک قصد دارد دوز را بالاتر ببرد، باید در میانهٔ درمان برند را عوض کنید.
مانجارو و زپ‌باند (الی لیلی)
همهٔ مطالعه‌های بزرگ با فرآوردهٔ اصلی انجام شده و بیشترین شواهد را دارد (تصویر و اطلاعات رسمی در سایت سازنده: mounjaro.com و zepbound.lilly.com). ولی نمونه‌هایی که در ایران خارج از شبکهٔ رسمی دارویی فروخته می‌شوند، خطر جعلی بودن و خراب شدن در زنجیرهٔ سرما را دارند. حتی در بریتانیا در سال ۲۰۲۶ قلم‌های جعلی مانجارو ۱۵ میلی‌گرمی کشف شد و سازمان جهانی بهداشت هم دربارهٔ قلم‌های جعلی داروهای این خانواده هشدار جهانی داده است.
مصرف‌کنندگان چه می‌گویند؟ (مرور بازخوردها)
ما نظرهایی را که کاربران ایرانی در مجله‌ها و سایت‌های سلامت دربارهٔ تجربهٔ مصرف تیرزپاتید منتشر کرده‌اند مرور کردیم. بیشتر این نظرها دربارهٔ اسپارتینا است، چون مدت بیشتری در بازار بوده است (برای نمونه مثبت سبز و دیجی‌کالا مگ). الگوهای تکرارشونده این‌ها بود:
- کاهش اشتها از همان هفته‌های اول: بیشتر کاربران گفته‌اند زودتر سیر می‌شوند و میلشان به شیرینی و ریزه‌خواری کم شده است.
- سرعت کاهش وزن متفاوت است: بعضی در ماه‌های اول کاهش چشمگیر داشته‌اند و بعضی روند آهسته یا دوره‌های توقف وزن را گزارش کرده‌اند.
- تهوع شایع‌ترین شکایت است: به‌خصوص یکی دو روز بعد از تزریق و بعد از افزایش دوز. بعضی گفته‌اند با دوز پایین مشکلی نداشتند، ولی با دوزهای بالاتر تهوع، اسهال، آروغ و خستگی بیشتر شد.
- گرسنگی نزدیک تزریق بعدی: چند نفر گفته‌اند روزهای آخر هفته اشتهایشان برمی‌گردد.
- دلایل قطع درمان: شدت تهوع و هزینهٔ بالای ماهانه. چند نفر هم برگشت بخشی از وزن بعد از قطع را گزارش کرده‌اند که با نتیجهٔ مطالعهٔ SURMOUNT-4 هم‌خوان است.
- عوارض کمتر شایع: سردرد، سرگیجه، سوزش سر دل، ریزش مو و در موارد کمی تغییر خلق.
این نظرها تجربهٔ شخصی‌اند. با هم قابل مقایسه نیستند و نمی‌توان از آن‌ها نتیجه گرفت یک برند از دیگری قوی‌تر یا ضعیف‌تر است. برای برندهای جدیدتر هنوز بازخورد کافی منتشر نشده است.
توصیه‌های داروساز دراگ‌کده برای انتخاب برند
- اول نسخه و برنامهٔ پزشک. تصمیم شروع، دوز و سرعت افزایش دوز با پزشک است. بدون پیگیری پزشک تزریق نکنید.
- همهٔ برندهای ایرانی یک مادهٔ مؤثر دارند و شواهدی برای برتری یکی بر دیگری وجود ندارد. پس انتخاب را بر اساس موارد زیر انجام دهید، نه تبلیغ.
- وسیلهٔ تزریق مناسب خودتان را انتخاب کنید. اگر از سوزن می‌ترسید، اتواینجکتور تک‌دوز (فیزیوجکت اسپارتینا یا اتواینجکتور زیکورپا) راحت‌تر است. قلم ۴دوزی معمولاً جای کمتری در یخچال می‌گیرد، ولی تنظیم دوز را باید درست یاد بگیرید.
- به دوزهای آینده فکر کنید. برندی را انتخاب کنید که همهٔ دوزها را دارد و در شهر شما معمولاً موجود است. تعویض برند در میانهٔ درمان شواهد کافی ندارد و اگر لازم شد، با اطلاع پزشک و با همان دوز انجام شود.
- فقط از داروخانه بخرید و اصالت را بررسی کنید. کد اصالت روی جعبه را در سامانهٔ تی‌تک سازمان غذا و دارو استعلام کنید. داروی تزریقی را از صفحه‌های اینستاگرام و کانال‌های تلگرامی نخرید؛ زنجیرهٔ سرما و اصالت آن معلوم نیست.
- زنجیرهٔ سرما را حفظ کنید. دارو را با کیف خنک‌نگهدارنده به خانه ببرید و در یخچال (نه فریزر) نگه دارید.
- دارو بخشی از درمان است، نه همهٔ آن. پروتئین کافی (برای حفظ عضله)، ورزش قدرتی، خواب کافی و برنامهٔ غذایی منظم نتیجه را بهتر و ماندگارتر می‌کنند. برای برنامهٔ روزانه از کالری‌شمار و مشاورهٔ مدیریت وزن استفاده کنید.
مطالعهٔ بیشتر: مقایسهٔ برندهای لیراگلوتاید · مقایسهٔ برندهای سماگلوتاید · داروهای کاهش وزن: قرص یا آمپول؟ · مشاورهٔ مصرف اسپارتینا
پرسش‌های رایج
کدام برند تیرزپاتید بهتر است؛ اسپارتینا، زیکورپا یا تیرزکتو؟
همهٔ این برندها مادهٔ مؤثر یکسانی دارند و تا امروز هیچ مطالعهٔ مستقیمی برتری یکی را بر دیگری نشان نداده است. انتخاب را بر اساس وسیلهٔ تزریق (اتواینجکتور تک‌دوز یا قلم چنددوزی)، در دسترس بودن همهٔ دوزها در شهر خودتان و نظر پزشک انجام دهید. اسپارتینا طولانی‌ترین سابقهٔ حضور در بازار ایران را دارد.
دوز تیرزپاتید بر اساس وزن تعیین می‌شود؟
خیر. طبق برچسب رسمی، دوز برای همه با ۲٫۵ میلی‌گرم در هفته به مدت ۴ هفته شروع می‌شود و پزشک بسته به تحمل و پاسخ درمان، هر دست‌کم ۴ هفته آن را ۲٫۵ میلی‌گرم بالا می‌برد تا به ۵ تا حداکثر ۱۵ میلی‌گرم برسد.
اگر تزریق هفتگی را فراموش کنم چه کنم؟
اگر کمتر از ۴ روز گذشته، هر وقت یادتان آمد تزریق کنید. اگر بیش از ۴ روز گذشته، آن دوز را رها کنید و در روز همیشگی ادامه دهید. هرگز دو دوز را با هم تزریق نکنید.
با تیرزپاتید چقدر وزن کم می‌شود؟
در مطالعهٔ SURMOUNT-1 میانگین کاهش وزن پس از ۷۲ هفته با دوزهای ۵، ۱۰ و ۱۵ میلی‌گرم به ترتیب حدود ۱۵، ۱۹٫۵ و ۲۱ درصد وزن بدن بود؛ نتیجهٔ هر فرد متفاوت است و به رژیم، فعالیت و دوز قابل تحمل بستگی دارد.
بعد از قطع تیرزپاتید وزن برمی‌گردد؟
در مطالعهٔ SURMOUNT-4 کسانی که دارو را قطع کردند طی حدود یک سال ۱۴٪ وزن برگرداندند. برای حفظ نتیجه، برنامهٔ بلندمدت با پزشک، تغذیهٔ مناسب و ورزش لازم است.
تیرزپاتید را چطور نگه داریم؟
در یخچال (۲ تا ۸ درجه)، دور از نور و بدون یخ زدن. بعضی برندها نگهداری محدود در دمای اتاق تا ۳۰ درجه را مجاز می‌دانند؛ بروشور همان برند را ملاک قرار دهید.
منابع
- Zepbound (tirzepatide) prescribing information — DailyMed / U.S. NLM
- FDA Approves First Medication for Obstructive Sleep Apnea — U.S. FDA
- SURMOUNT-1: Tirzepatide Once Weekly for the Treatment of Obesity — American College of Cardiology
- SURMOUNT-5: Tirzepatide vs Semaglutide — American College of Cardiology
- SURMOUNT-4: Weight Reversal After Tirzepatide Withdrawal — American College of Cardiology
- Tirzepatide (patient information) — NHS
- Prescription Medications to Treat Overweight & Obesity — NIDDK
- Falsified Mounjaro KwikPen 15mg pre-filled pens — MHRA
- اطلاعات تجویز اسپارتینا — سیناژن (spartina.ir)
- تیرزکتو (تیرزپاتاید) — داروسازی اکتوورکو
- زیکورپا — داروسازی دکتر عبیدی
- فهرست فرآورده‌های تیرزپاتید — دارویاب
- Spartina® (Tirzepatide) Effectiveness and Safety Evaluation — ClinicalTrials.gov
این مطلب جنبهٔ آموزشی دارد و جایگزین معاینه و تجویز پزشک نیست. پیش از مصرف هر دارو یا مکمل، به‌ویژه در بارداری، شیردهی، برای کودکان یا همراه داروهای دیگر، با پزشک یا داروساز مشورت کنید.
مطالب مرتبط
لیراگلوتاید چیست؟ مقایسهٔ ساکسندا، ویکتوزا و برندهای ایرانی (ملیتاید، ماسیزا، ویکیتاید، لنلیرا) و راهنمای مصرف
داروهای کاهش وزن: مقایسهٔ قرص‌ها و آمپول‌ها (اورلیستات، لیراگلوتاید، قرص سماگلوتاید، اورفورگلیپرون و…)
سماگلوتاید چیست؟ مقایسهٔ اوزمپیک، ویگووی و برندهای ایرانی (سماکتو، سویما، ولوریتا و…) و راهنمای مصرف ایمن
